بۇ ھەپتىلىك خۇلاسىدە 24-ئۆكتەبىردىن 30-ئۆكتەبىرگىچە بولغان بىر ھەپتە ئىچىدە خىتاي، ئوتتۇرا شەرق ۋە دۇنيا سىياسىتىدە يۈز بەرگەن ئەڭ مۇھىم ۋەقەلەرنى قىسقىچە تونۇشتۇرىمىز. ھەر بىر خەۋەرنىڭ ئاخىرىدا ئۇنىڭ ئەھمىيىتىگە دائىر قىسقىچە تەھلىل ۋە پايدىلانغان مەنبەلەر بېرىلدى.
خىتاي
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ 5-ئومۇمىي يىغىنى: 33 كىشى پارتىيىدىن قوغلاندى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 5-ئومۇمىي يىغىنى 26-ئۆكتەبىردىن 29-ئۆكتەبىرگىچە بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلدى. يىغىن ئاخىرىدا ئېلان قىلىنغان ئاخباراتتا سىياسىي بيۇرونىڭ 33 كىشىنى پارتىيىدىن قوغلاش قارارى تەستىقلاندى؛ ئۇلارنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ پارتكومىنىڭ سابىق سېكرېتارى ما شىڭرۈي، مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ سابىق مۇئاۋىن رەئىسى جاڭ يۇشيا ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېرال ليۇ جېنلى بار. يىغىنغا 162 رەسمىي ۋە 117 كاندىدات ئەزا قاتناشقان بولۇپ، BBC نىڭ خەۋىرىچە، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن بۇيان ئومۇمىي يىغىنغا قاتناشقۇچىلار سانى تۇنجى قېتىم 300 دىن تۆۋەنگە چۈشكەن. يىغىندا پارتىيىنىڭ 21-قۇرۇلتىيىنى 2027-يىلىنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا ئېچىش قارار قىلىندى.
تەھلىل: بىر قېتىملىق يىغىندا شۇنچە كۆپ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارنىڭ قوغلىنىشى شى جىنپىڭنىڭ 21-قۇرۇلتاي ئالدىدا ھاكىمىيىتىنى تېخىمۇ مەركەزلەشتۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ BBC نىڭ خەۋىرىدە سۆزى نەقىل كەلتۈرۈلگەن كارنېگى خىتاي مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى چوڭ جا يەن (Chong Ja Ian) نىڭ قارىشىچە، بۇ ھەرىكەت ئەمدى چىرىكلىككە قارشى تۇرۇشتىن كۆرە ھوقۇقنى مۇستەھكەملەشكە خىزمەت قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسىتىنى يېقىنقى يىللاردا ئىجرا قىلغان ما شىڭرۈينىڭ قوغلىنىشى بولسا، رېجىم ئىچىدە ھېچكىمنىڭ «ساداقەت» ئارقىلىق بىخەتەرلىككە ئېرىشەلمەيدىغانلىقىنىڭ يەنە بىر ئىسپاتىدۇر.
مەنبە: خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى (يىغىن ئاخباراتى)، BBC، The Guardian
كىم جوڭ ئۇن يېڭى كۆۋرۈك ئارقىلىق خىتايغا كەلدى
شىمالىي كورېيە رەھبىرى كىم جوڭ ئۇن 24-ئۆكتەبىر يالۇ دەرياسى ئۈستىدىكى يېڭى كۆۋرۈك ئارقىلىق خىتاينىڭ چېگرا شەھىرى داندۇڭغا كېلىپ، بىر كۈنلۈك زىيارەت قىلدى. ئۇنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى سىياسىي بيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ۋاڭ خۇنىڭ كۈتۈۋالدى؛ ئىككىيلەن كورېيە ئۇرۇشى خاتىرە سارىيىنى ۋە بىر ماشىنا زاۋۇتىنى زىيارەت قىلدى. ۋاڭ خۇنىڭ شى جىنپىڭنىڭ سالىمىنى يەتكۈزۈپ، يېڭى كۆۋرۈكنىڭ ئېچىلىشى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ۋە ئادەم ئالماشتۇرۇشنى كېڭەيتىشكە پۇرسەت ياراتقانلىقىنى ئېيتتى.
تەھلىل: Guardian نىڭ يېزىشىچە، شىمالىي كورېيە بىلەن روسىيە ئارىسىدا سېنتەبىردە تۇنجى ماشىنا يولى كۆۋرۈكى ئېچىلغاندىن كېيىن، بېيجىڭ پىخەنيەندىكى تەسىرىنى روسىيەگە بوشىتىپ قويماسلىققا تىرىشماقتا. بىزنىڭچە، خىتاينىڭ پىخەنيەنگە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تايانچ بولۇشى، بېيجىڭنىڭ غەربكە قارشى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر بىلەن بولغان ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش سىياسىتىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
مەنبە: خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى (شىنخۇا)، The Guardian، The Guardian (تەھلىل)
خوڭكوڭ رەھبىرى 168 كىشى ئۆلگەن ئوت ئاپىتى ئۈچۈن ئەپۇ سورىدى
خوڭكوڭنىڭ باش مەمۇرىي ئەمەلدارى جون لى 29-ئۆكتەبىر مۇستەقىل تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ دوكلاتى ئېلان قىلىنغاندا، 2025-يىلى نويابىردا ۋاڭ فۇك ئاپارتمېنت رايونى (Wang Fuk Court) دا يۈز بېرىپ 168 كىشىنىڭ ھاياتىغا زامىن بولغان ئوت ئاپىتى ئۈچۈن ئەپۇ سورىدى ۋە باشقا ئەمەلدارلار بىلەن بىرلىكتە تەزىم قىلدى. دوكلاتتا ئاپەتنىڭ ئاساسلىق سەۋەبكارى خۇسۇسىي قۇرۇلۇش شىركەتلىرى دەپ كۆرسىتىلگەن بولسىمۇ، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭمۇ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ۋەزىپىسىنى ئادا قىلمىغانلىقى تەنقىد قىلىندى. تۇرالغۇ ئىشلىرى مىنىستىرى ۋىننى خو (Winnie Ho) ئىستېپا بەردى.
تەھلىل: خوڭكوڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئاشكارا ئەپۇ سورىشى نادىر ئۇچرايدىغان ئىش، ئەمما Guardian نىڭ خەۋىرىچە، بەزى قۇربانلارنىڭ ئائىلىلىرى بۇنىڭدىن رازى بولمىغان. بىزنىڭچە، بۇ ۋەقە ئەركىن مەتبۇئات ۋە مۇستەقىل نازارەت ئاجىزلاشقان جەمئىيەتتە ھۆكۈمەتتىن ھېساب سوراشنىڭ قانچىلىك قىيىن ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
مەنبە: BBC، The Guardian
ئوتتۇرا شەرق
ئىسرائىلىيە سايلىمىدا ھېچقايسى بىلوك كۆپ سانلىق ئورۇنغا ئېرىشەلمىدى
ئىسرائىلىيەدە 27-ئۆكتەبىر ئۆتكۈزۈلگەن پارلامېنت سايلىمىدا ھېچقايسى تەرەپ 120 ئورۇنلۇق كنېسسېتتا ھۆكۈمەت قۇرۇشقا يېتەرلىك 61 ئورۇنغا ئېرىشەلمىدى. بىنيامىن نېتانياھۇ باشچىلىقىدىكى بىلوك 53، سابىق باش شتاب باشلىقى گادى ئايزەنكوت باشچىلىقىدىكى ئۆكتىچى بىلوك 48 ئورۇن ئالدى؛ ئەرەب پارتىيىلىرى بولسا جەمئىي 19 ئورۇنغا ئېرىشتى؛ BBC بۇنى رېكورت نەتىجە دەپ تەسۋىرلىدى. نېتانياھۇنىڭ لىكۇد پارتىيىسى ئەرەب پارتىيىلىرىنى سايلامنى «ئوغرىلاش» بىلەن ئەيىبلىدى، سايلام كومىتېتىنىڭ رەئىسى چەتئەل ئارىلىشىشى توغرىسىدىكى گۇمانلارنى تەكشۈرۈشنى شىن بەت (Shin Bet) بىخەتەرلىك ئورگىنىغا تاپشۇردى. قاتار تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئۆزىگە قارىتىلغان ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلدى.
تەھلىل: ئۆكتىچىلەر ئەرەب پارتىيىلىرىنىڭ قوللىشىسىز ھۆكۈمەت قۇرالمايدۇ، ئەمما ئايزەنكوت ئۇلار بىلەن ئىتتىپاقلاشمايدىغانلىقىنى ئېيتقان؛ شۇڭا ئىسرائىلىيە سىياسىتى ئۇزۇن سۈرىدىغان كوئالىتسىيە سۆھبىتى ياكى يېڭى سايلامغا قاراپ ماڭماقتا. ئىران بىلەن ئۇرۇش ۋە غەززە مەسىلىسىدە قارار چىقىرىدىغان ھۆكۈمەتنىڭ ئېنىقسىز بولۇشى پۈتۈن رايوننىڭ مۇقىملىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
مەنبە: Al Jazeera، BBC
ۋەنسنىڭ مەكتۇبى: ئامېرىكا بىلەن ئىران ئارىسىدا يېڭى دىپلوماتىيە ياكى يېڭى ئۇرۇش
ئامېرىكا مۇئاۋىن پرېزىدېنتى جەي دى ۋەنسنىڭ ئىران دۆلەت بىخەتەرلىك ئالىي كېڭىشىنىڭ كاتىپى مۇھسىن رەزائىغا يازغان مەكتۇبى 25-ئۆكتەبىر قاتار ۋاسىتىچىلىرى ئارقىلىق تاپشۇرۇلدى؛ مەكتۇبتا سۆھبەتنى قايتا باشلاشنىڭ رامكىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. قاتار ۋەكىللەر ئۆمىكى 30-ئۆكتەبىر تېھرانغا بېرىپ، ئوت توختىتىش كېلىشىمىنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن سۆھبەت ئۆتكۈزدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، Wall Street Journal نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ترامپ پارس قولتۇقىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى 3-نويابىردىكى ئارىلىق سايلامدىن كېيىن قىسقا ئەمما شىددەتلىك ھەربىي ھەرىكەتكە تەييارلىنىشقا ئاگاھلاندۇرغان. ئىران تەرەپ مەكتۇبقا ھازىرغىچە رەسمىي جاۋاب بەرمىدى.
تەھلىل: Guardian نىڭ يېزىشىچە، تەرەپلەر كېلىشىمگە ئەمەل قىلىشقا كاپالەت بېرىدىغان ئۈچىنچى تەرەپ مەسىلىسىنى مۇزاكىرە قىلىۋاتىدۇ ۋە بۇ رولغا ئەڭ ماس كېلىدىغان دۆلەت سۈپىتىدە دائىم خىتاينىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر شۇنداق بولسا، بېيجىڭ ئوتتۇرا شەرقتە ۋاسىتىچى سۈپىتىدىكى تەسىرىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇپ، رايوندا ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئورۇندا تۇرىدىغان كۈچ سۈپىتىدە ئۆزىنى كۆرسىتىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.
مەنبە: Al Jazeera، Al Jazeera (قاتار ئۆمىكى)، The Guardian
دۇنيا سىياسىتى
برازىلىيەدە لۇلا غەلىبە قىلدى، رەقىبى ئامېرىكاغا قاچتى
برازىلىيەدە 25-ئۆكتەبىر ئۆتكۈزۈلگەن پرېزىدېنتلىق سايلىمىنىڭ ئىككىنچى ئايلانمىسىدا ھازىرقى پرېزىدېنت لۇئىز ئىناسىيو لۇلا دا سىلۋا غەلىبە قىلدى. مەغلۇپ بولغان ئوڭچى كاندىدات، سابىق پرېزىدېنت ژايىر بولسونارونىڭ ئوغلى فلاۋىيو بولسونارو 27-ئۆكتەبىر كېچىسى قۇرۇقلۇق يولى ئارقىلىق ئارگېنتىناغا ئۆتۈپ، ئۇ يەردىن شەخسىي ئايروپىلان بىلەن 28-ئۆكتەبىر ئامېرىكانىڭ مايامى شەھىرىگە كەلدى. ئۇ دەلىل كۆرسەتمەستىن سايلامدا ساختىپەزلىك بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۆزىنى «ھەقىقىي سايلانغان پرېزىدېنت» دەپ ئاتىدى، ھالبۇكى ئۇنىڭ ئۆز پارتىيىسى لۇلانىڭ غەلىبىسىنى ئېتىراپ قىلغان.
تەھلىل: برازىلىيە خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكىسىدىكى ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى ۋە BRICS نىڭ مۇھىم ئەزاسى بولغاچقا، لۇلانىڭ قايتا سايلىنىشى بېيجىڭ بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋەتنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. مەغلۇپ كاندىداتنىڭ چەتئەلگە قېچىپ نەتىجىنى ئېتىراپ قىلماسلىقى بولسا، دېموكراتىك دۆلەتلەردىمۇ سايلام نەتىجىسىگە ئىشەنچ مەسىلىسىنىڭ ئېغىرلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
مەنبە: Al Jazeera (AP)، The Guardian
ئۇكرائىنادا ئولېشكى ئۈچۈن چەكلىك ئوت توختىتىش
روسىيە ئىشغالىيىتىدىكى خېرسون ئوبلاستىنىڭ ئولېشكى (Oleshky) شەھىرىدە ئىنسانپەرۋەرلىك مەقسىتىدە ئوت توختىتىش يولغا قويۇلۇپ، 30-ئۆكتەبىر ئاھالىلەرنىڭ شەھەردىن ئايرىلىشىغا يول ئېچىلدى. ئايلاردىن بۇيان يېمەكلىك، سۇ ۋە دورا يېتىشمەسلىكىدە قالغان ئاھالىلەرنى چىقىرىش ئىشىغا ئۇكرائىنا ۋە روسىيەنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەكىللىرى بىرلىكتە نازارەت قىلدى. Guardian نىڭ خەۋىرىچە، ئوت توختىتىش داۋاملىشىۋاتقان مەزگىلدىمۇ روسىيە دنېپرو شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ، پۇقرالاردىن قۇربان بەرگۈزدى.
تەھلىل: BBC نىڭ خەۋىرىچە، كرېملىن بۇ ئوت توختىتىشنى ئۇرۇشنىڭ باشقا رايونلىرىغا كېڭەيتىش نىيىتى يوقلۇقىنى ئېنىق ئېيتقان؛ نۇرغۇن ئۇكرائىنالىقلار موسكۋانىڭ مەقسىتىنى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىش دەپ قارىماقتا. بۇ ۋەقە روسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا تىنچلىق تېخى يىراق ئىكەنلىكىنى، كىچىك ئىنسانپەرۋەرلىك كېلىشىملەرنىڭمۇ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ھېسابىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
مەنبە: BBC، The Guardian
كېلەر ھەپتە كۆزىتىشكە تېگىشلىك
- 3-نويابىر: ئامېرىكادا ئارىلىق سايلام ئۆتكۈزۈلىدۇ. سايلام نەتىجىسى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ئىرانغا قارىتا يېڭى ھەربىي ھەرىكەت بولۇش-بولماسلىقى دىققەت مەركىزىدە.
- ئىسرائىلىيە: سايلام كومىتېتىنىڭ ئاخىرقى نەتىجىنى تەستىقلىشى ۋە ئاندىن پرېزىدېنتنىڭ ھۆكۈمەت قۇرۇش ۋەزىپىسىنى قايسى رەھبەرگە تاپشۇرىدىغانلىقى كۈتۈلمەكتە.
- ئىراننىڭ ۋەنسنىڭ مەكتۇبىغا بېرىدىغان جاۋابى ۋە قاتار ياكى تۈركىيەدە ئۆتكۈزۈلۈشى مۇمكىن بولغان ئامېرىكا-ئىران سۆھبىتى.
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە سۈنئىي ئەقىل (AI) ياردىمىدە تەييارلاندى . ماقالىدىكى ئۇچۇرلار مەشھۇر خەۋەر مەنبەلىرىدىن ئېلىندى، مەنبەلەر ماقالىدە كۆرسىتىلدى.
